Luca SignorelIi và Melozzo da Forlì


TRANH MÁI VÒM CỦA LUCA SIGNORELLI VÀ MELOZZO DA FORLÌ

Chủ nhật ngày hôm ấy trông khá nhàm chán, mưa nắng thất thường, không có kế hoạch gì cả… Tôi nhấc điện thoại lên gọi cho Rosa[1], cô bạn đã lâu rồi không gặp, để “thỏa hiệp” một cuộc gặp gỡ tại một nơi nào đó giữa thành phố mà Rosa đang sống và thành phố quê hương tôi.

Rosa rất vui về lời mời và sau vài lời trao đổi chúng tôi quyết định gặp nhau ở Loreto, một thành phố nhỏ thuộc vùng Marche, rất nổi tiếng vì bên trong tòa thánh nơi đây vẫn còn lưu giữ ngôi nhà của Đức mẹ Maria, mẹ của Chúa Giê-su thành Nazaret, Người hai ngàn năm trước đã thay đổi vận mệnh thế giới.

Chúng tôi gặp nhau ngay bên ngoài bức tường thành kiên cố của khu phố cổ. Sau những lời chào hỏi và những cái ôm chúng tôi quyết định băng qua cánh cổng thành đi vào bên trong. Ngay tức thì một tuyệt tác hiện ra khiến chúng tôi nín lặng: chỉ một ánh nhìn là cả một quảng trường rộng lớn thu vào trong tầm mắt. Quảng trường hiện ra như một tiền sảnh rộng lớn của nhà thờ. Mặt trước của nhà thờ xây năm 1587 theo trường phái cuối Phục hưng với mặt trái giáp với hàng cột của “tòa nhà Apostolico”, công trình của Bramante và bên phải là dãy “tòa nhà Illirico” san sát nhau. Giữa quảng trường là đài phun nước của Carlo Maderno xây dựng năm 1614, từ đây nhìn một đường thẳng đứng lên phía mái vòm xây dựng từ năm 1500 của Sangallo và tháp chuông từ năm 1750-1755 của Vanvitelli.

Sau khi tỉnh thức trước không gian mê hoặc, chúng tôi nhìn nhau trong im lặng và rồi bắt đầu bước vào thăm nhà thờ. Giữa trung tâm đại sảnh là một hàng rào cẩm thạch trắng bao quanh lấy ngôi nhà nhỏ khiêm tốn của Đức mẹ được chế tác bởi nhiều nghệ sĩ, trong đó có Sansovino.

Nhiều ngóc ngách không thể bỏ lỡ đã khiến chúng tôi lạc bước, mỗi người mỗi ngả để rồi đến tận giờ ăn trưa mới tìm thấy nhau tại nhà nguyện Crocifisso (một tác phẩm bằng gỗ từ năm 1637). Trong một khoảnh khắc nhìn nhau, chúng tôi gật đầu không bình luận gì thêm rồi tự bước ra ngoài kiếm một quán ăn ngon ngon.

Gọi món xong chúng tôi bắt đầu trao đổi với nhau những cảm nhận và cảm xúc về hai tác phẩm tranh mái vòm mà cả hai đều cho rằng chạm đến trái tim nhất. Thứ nhất là bức tranh thánh Marco[2] mà Melozzo da Forlì đã phác họa trong khoảng 1484-1490 và thứ hai là bức tranh thánh Giovanni[3] của Luca Signorelli vẽ vào khoảng 1477-1480. Rosa là người đầu tiên phá vỡ sự im lặng:

Advertisements

-Lúc nãy anh có thấy không, thật là tuyệt tác! Rosa bỗng nhiên cất tiếng.

-Tác phẩm của Melozzo ấy hả? Tôi tiếp lời.

-Vâng, đúng bức ấy đấy! Ngắm nhìn mà quên cả thở! Cách bố trí, màu sắc tranh, kỹ thuật phối cảnh với “hiệu ứng đặc biệt”…

-Đúng rồi! Em nói đúng đấy, hiệu ứng đặc biệt… với hình ảnh những thiên thần treo lơ lửng và nghệ thuật ánh sáng mà ta không biết là bắt nguồn từ đâu… đây là từ năm 1470 đó nhé, không màn hình chiếu hậu, không máy tính, không phần mềm hoạt cảnh, không có phim 3d…

-Đúng, đúng, Rosa đồng tình, đó cũng là điều khiến tôi bất ngờ, như anh nói thì chúng ta đang ở giữa những năm 1470 và 1484, cách có chỉ vài năm mà bức tranh về thánh Giovanni của Signorelli khác hẳn, nói cho đúng hơn là mang lại cảm xúc thật khác bởi so ra thì bố cục tranh của hai họa sỹ cũng giống nhau thôi.

-Đúng vậy, tôi đáp, rất thú vị! Anh nghĩ xem, hai không gian tranh mái vòm gần như tương đồng về cấu trúc tường (cùng phác họa những căn phòng bát giác trên đỉnh mái vòm với những cửa sổ lớn cùng một trục với cửa chính) lại có thể truyền tải cảm xúc và ý nghĩa hoàn toàn khác nhau nhờ vào hai tác phẩm mỹ thuật của hai họa sỹ khác nhau, hai con người có nền tảng khác nhau, một người ở Firenze (Signorelli) nơi ông đã được chiêm ngưỡng những bức họa bậc thầy của Piero della Francesca, người còn lại ở Urbino (Melozzo da Forlì), nơi đây ông chịu ảnh hưởng từ các kiến trúc công trình của Bramante và Mantegna và dần cố gắng để vượt qua những bậc thầy.

-Vâng, chính những năm 400! Rosa phấn khích, một thế kỷ ảo diệu, một thế kỷ của sự chín muồi văn hóa không gì sánh kịp, hình ảnh về con người được thay đổi một cách sâu sắc, được nhận thức theo cách hoàn toàn mới, con người ngày càng lý trí hơn, nhận thức rõ về bản thân và về những phương tiện của mình, đặc biệt là ý thức hơn về những khả năng và tiềm năng của trí tuệ. 

-Không chỉ là về nghệ thuật đâu, nó còn là một cuộc cách mạng xã hội, chính trị, tôn giáo mà kết quả có tác động đến hình thức đô thị nữa đấy…. những mô hình hoàn toàn mới được đề xuất, vượt trội hơn so với xã hội rối ren thời trung cổ. Hãy nghĩ đến thành phố Pienza, Urbino, Ferrara và Roma thời của Đức giáo hoàng Sisto V mà xem, những cải cách đô thị thời ấy đã sinh ra một trật tự xã hội, chính trị và kinh tế hoàn toàn mới.

-Chính xác là vậy, Rosa nhấn mạnh, một bầu không khí học thuật sôi nổi cùng việc đối chiếu với ý kiến của những nhà bình luận kiến trúc, mỹ thuật và điêu khắc khác gần như đã dẫn đến một sự khắc phục lẫn nhau, sự cạnh tranh tất yếu, một cuộc đua cải tiến cả về kỹ thuật lẫn tính biểu đạt mà trong đó không chỉ những nghệ sỹ mà cả những nhà bảo trợ của họ như Đức giáo hoàng, công tước, hồng y, hoàng tử, v.v. cũng tham gia.

Còn anh, nói tôi nghe xem, trong hai bức anh thiên về cái nào hơn? Thích bức nào nhất?

-Thật tình thì tôi cũng không biết, thông điệp và cảm xúc mà hai bức tranh mang lại cho tôi rất khác nhau, ngoài sự tương đồng giữa chúng. Lấy ví dụ như mái vòm…. trong bức tranh của Melozzo mái vòm trông to và có chiều sâu hơn, khoác lên mình những đường nét của khối xà đỡ cong đồng tâm, của những bức phù điêu, của tranh đắp nổi bằng vữa tường xtucô[4] và của những khung ảnh. Mái vòm được “tạo dựng” theo một trật tự kiến trúc kép giúp cho nó trông như cao hơn, nhưng trái lại, một cách vô lý, những khung cửa sổ giả mở ra màu xanh của bầu trời kia lại hạn chế đi chiều cao ấy khá nhiều, nhấn mạnh “tính trung thực” cho bề mặt vật chất và có thể sờ nắn của lớp tranh vẽ, làm nổi bật những hình ảnh đang chuyển động trên ấy và trái lại cũng giúp cho mái vòm gây được ấn tượng hơn nhờ vào kích thước và sự bắt mắt của những hình ảnh đó.

-Bức tranh còn lại thì sao? Có vẻ như cùng một “nguyên liệu thô” được chế tác theo những thuật luyện kim khác nhau chăng?

-Đúng vậy, theo tôi, các yếu tố cấu thành nên hai bức tranh cũng như nhau: mái vòm, hình bát giác, cửa sổ lớn, các nhân vật, hình ảnh của những bức tường “mở ra” vẽ trên mái vòm,… tuy nhiên một bức có vẻ rất trơ (Melozzo) bức còn lại khá nghiêm cẩn (Signorelli), một bức theo phong cách gothic (Signorelli) bức còn lại thì đậm chất phục hưng (Melozzo), một bức rất tĩnh (Signorelli) bức còn lại thì rất động (Melozzo)… Trong bức tranh về thánh Giovanni, đối lập với bức kia, mái vòm trông nhỏ dần lại cho tới khi biến mất hoàn toàn, chỉ còn lại hình dạng trông giống như một cái “vọng lâu” của khối xà đỡ cong đồng tâm, tạo nên chiều sâu cho bầu trời, hình thành một “thiên giới”, một “thế giới thoát tục” mở ra không gian vô tận ngập tràn ánh hào quang thông tuệ của Chúa Thánh Linh.

-Ồ vậy hả! Rosa reo lên. Tôi đã từng mong một hôm chủ nhật nào đó sẽ cùng một anh bạn đi dạo chơi và rồi tại đây hôm nay chúng ta bàn bạc với nhau về đề tài nghệ thuật cùng những ý nghĩa tiềm ẩn xung quanh…

-Cũng tại hai ông họa sỹ đó giỏi quá! Tôi cũng không nghĩ rằng mình sẽ quan tâm đến những tác phẩm nghệ thuật phức tạp như vậy. Tôi tò mò về truyền thuyết của ngôi nhà Thánh kia nhiều hơn, ngôi nhà đã được một nhóm thiên thần mang đến đây…. nhưng quả thật là một bất ngờ khi tìm thấy quanh ngôi nhà nhỏ khiêm tốn ấy lại là rất nhiều âm hưởng của nghệ thuật và của cái đẹp.

-Ừ! Thôi giờ ta nghỉ giải lao đi, còn thưởng thức món mỳ tagliatelle[5] này nữa chứ…

Thời gian cứ thế trôi qua trong khi chúng tôi tán gẫu với nhau về những dự định, những câu chuyện, công việc và cuộc sống…

Món chính đến, món tráng miệng đi rồi cuối cùng là tách cà phê đen phản chiếu hình ảnh Rosa ngồi đấy. Cô lại tiếp tục chia sẻ quan điểm của mình với một giọng cao lanh lảnh:

-Rõ ràng là hai bức tranh ấy thật lạ, vừa gần nhau lại vừa xa nhau; gần trên phương diện không gian-thời gian (cùng trong một thành phố; cùng trong một nhà thờ; cùng một thời kỳ) và ngược lại xa theo góc nhìn ngôn ngữ-hình thức.

-Cấu trúc của hai mái vòm đó rõ là khác nhau hoàn toàn rồi, nhưng ngay cả những hình ảnh trên đó cũng khác, tương xứng với hai trật tự kiến trúc của Melozzo là hai trật tự tâm linh của Signorelli, ông đã khéo léo che đi dáng dấp của mái vòm phía sau nên những hình ảnh trên đó cũng trông có vẻ như thoát ra khỏi phông nền. Trong hai trật tự ấy những hình ảnh càng ở trên cao thì càng xa tầm mắt của người quan sát, thể hiện cho khoảng cách giữa trần gian và thiên giới… ngay cả Melozzo cũng phi vật chất hóa những hình ảnh của ông khi bố cục chúng trên trần cao mà vẫn gói gọn được chúng trong khuôn khổ của mái vòm.

-Dẫu gì thì anh cũng nói tôi biết anh thích bức tranh nào nhất chứ?

-Tôi sẽ kết luận về cuối còn trước hết tôi muốn bàn tiếp với em về hai bức tranh.

-Vậy ta chuyển qua nói về bờ tường bát giác phía dưới chống đỡ hai cái mái vòm đi, Rosa nhẹ nhàng, trên đó cũng có những nét tương đồng, cụ thể là trong cả hai trường hợp bờ tường đều bị “đục lỗ” thông ra bên ngoài…

-Tuy nhiên, tôi ngắt lời, trong khi Melozzo mở ra trước mắt không gian rộng lớn nhìn thấy được những thành phố phía xa thì trong tranh của Signorelli ông lại “đóng” tầm nhìn bằng hình ảnh những bờ tường trông gần giống như những phông nền sân khấu vậy, cảnh vật phía sau quang đãng phóng thẳng tầm mắt lên trời cao. Trong đó màu sắc và những nét vẽ dứt khoát tôn lên độ dày vật liệu của chất thạch cao, một thứ vật liệu cùng lúc cũng làm sáng cho không gian tranh bằng một thứ ánh sáng siêu thực, chói chang, thoát tục.

-Tuy nhiên câu chuyện kể của Melozzo lại sống động hơn, có sự tương tác giữa những hình hài và người xem, ví như bức tranh được gọi là chân dung tự họa của Melozzo ấy, bức tranh như nhìn vào những ai đang ngắm nghía nó. Còn Signorelli thiên nhiều hơn về kỹ thuật chụp “phim ảnh”, bắt được khoảnh khắc của những căng thẳng của chuyển động hay của cơ mặt những nhân vật đang kể những câu chuyện trong Vangelo.

-Vâng, chính là điều là tôi thích nhất trong bức tranh của Signorelli. Những căng thẳng đó không phải do những “hiệu ứng đặc biệt” gây ra đâu mà là từ chính câu chuyện trong lòng tác phẩm đấy. Theo tôi Signorelli đã đạt tới khả năng biểu đạt đỉnh cao trong bức tranh nói về Saulo (người lính La Mã cải đạo theo Thiên chúa giáo sau khi nhìn thấy Chúa Giê-su). Trong đó sự ngạc nhiên của những người lính vây quanh bảo vệ cho Saulo dao động giữa hai nguyên nhân, một là việc Saulo chết lặng khi nhìn thấy Chúa và hai là sự thức ngộ của ông, người ta không rõ đó là một việc đã diễn ra và một sắp sửa xảy ra. Một Saulo đầy hoài nghi, bối rối, kinh ngạc… có lẽ đang dần thức tỉnh trong lớp áo của Paolo.

-Thôi ta dừng tại đây nhé! Hay là đi dạo chút…

-Rosa em có lý đấy, chắc là chúng ta đã bình luận hơi quá rồi.

Chúng tôi rảo bước và lạc vào những con hẻm trong khu phố cổ để rồi bất chợt lại tìm thấy nhau trong quảng trường rộng lớn nơi mà chúng tôi đã xuất phát, chào nhau vui vẻ khi gặp lại và hứa với nhau rằng một ngày không xa sẽ tái ngộ.

Xem bản gốc tiếng Ý tại đây!

Tác giả bài viết: Gianluigi Mancini Kiến trúc sư, tốt nghiệp tại ĐH Sapienza Roma. Ông đã có nhiều năm sống, dạy nghệ thuật và làm kiến trúc sư tại Etiopia. Hiện ông đang sinh sống ở Chieti (Abruzzo) và dạy vẽ, lịch sử nghệ thuật.

—-

Perugia

Người dịch: Huỳnh Quốc Duy – Sau khi tốt nghiệp Cử nhân ngành Ngôn ngữ và Văn học Ý tại ĐH KHXHVNV TP.HCM, Duy có 03 tháng học tiếng Ý và 02 năm học Thạc sỹ ngành Giảng dạy tiếng Ý cho người nước ngoài tại Đại học cho người nước ngoài Perugia (Italia).


[1]  [1] Rosa: tên người Ý gọi cô Thương Thảo.

[2]  [2] Thánh Marco: tên tiếng Việt thánh Mác-cô.

[3]  [3] Thánh Giovanni: tên tiếng Việt thánh Gioan.

[4] [4] Vữa xtucô (tiếng Ý stucco): một loại vật liệu hỗn hợp từ thạch cao, vôi và xi măng, được dùng để trang trí bề mặt tường và trần nhà.

[5] [5] Tagliatelle: Tên gọi của một loại pasta (mỳ Ý), có kích thước dài, bản rộng và dẹp.

COMMENTS